Z początkiem 2026 roku chcemy spojrzeć wstecz i podsumować rok 2025 – już czwarty rok wojny w Ukrainie, a tym samym czwarty rok aktywnego wspierania przez Ukraiński Dom osób uchodźczych z Ukrainy mieszkających w Polsce. Rok ten przyniósł istotne zmiany w Polsce: w czerwcu odbyły się wybory prezydenckie, po których ksenofobiczne zachowania wobec Ukrainek i Ukraińców zaczęły ulegać normalizacji. W ostatniej chwili wprowadzono również nowelizację „specustawy ukraińskiej”, która ograniczała dotychczasową pomoc i została ogłoszona przez Prezydenta RP jako ostatnia ustawa wspierająca osoby uchodźcze z Ukrainy.
Na sytuację uchodźczyń i uchodźców wpływ miały także wydarzenia światowe: po wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych skasowano część programów pomocowych, co miało negatywny wpływ na cały sektor humanitarny. W praktyce oznaczało to zamknięcie mniejszych fundacji i istotne cięcia w finansowaniu działalności większych organizacji pozarządowych.
Równocześnie sytuacja wojenna w Ukrainie stale pogarszała się – kolejne tereny były intensywnie okupowane, zmuszając Ukrainki i Ukraińców do opuszczenia swoich domów, a miasta w całym kraju były codziennie atakowane coraz bardziej drastycznie, co prowadziło do niszczenia infrastruktury i licznych ofiar wśród ludności cywilnej.
Podobne negatywne tendencje można było zaobserwować również w polityce wewnętrznej Polski wobec wsparcia osób uchodźczych z Ukrainy. W 2025 roku do opinii publicznej przedstawiono trzy projekty nowelizacji tzw. specustawy ukraińskiej. Dwa z nich zostały uchwalone, przy czym tylko jeden wszedł w życie po podpisaniu przez Prezydenta RP.
Legalność pobytu obywateli i obywatelek Ukrainy, którzy znaleźli w Polsce schronienie przed wojną i jej skutkami, została przedłużona do 4 marca 2026 roku. Jednocześnie w ostatecznym kształcie regulacji zakres wsparcia osób uchodźczych został istotnie ograniczony i sprowadzony do zapewnienia prawa do pracy bez zezwolenia, możliwości prowadzenia działalności gospodarczej na ogólnych zasadach oraz dostępu do systemu pomocy społecznej.
Świadczenia rodzinne (800+) od 2026 roku będą przysługiwać wyłącznie tym dzieciom-cudzoziemcom, których rodzice lub opiekunowie odprowadzają składki do ZUS. Ponadto dostęp do ochrony zdrowia dla osób nieubezpieczonych w NFZ został istotnie ograniczony.
Projekt ustawy o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (UD345), który ukazał się w ostatnich dniach 2025 roku, idzie jeszcze dalej. Spośród wszystkich form ogólnego wsparcia obowiązujących na początku 2022 roku pozostawia on jedynie zapewnienie legalności pobytu oraz możliwość podejmowania pracy i prowadzenia działalności gospodarczej bez konieczności uzyskania zezwolenia. Osoby kwalifikujące się do szczególnej ochrony (np. należące do kategorii wrażliwych lub znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej) mogą także liczyć na pomoc Ośrodków Pomocy Społecznej, bardzo ograniczony dostęp do świadczeń zdrowotnych bez opłacania składek do NFZ oraz zakwaterowanie w specjalnych ośrodkach na czas obowiązywania ogólnoeuropejskiej dyrektywy o ochronie czasowej dla mieszkańców Ukrainy, tj. do 4 marca 2027 roku. Warto podkreślić, że ostatnie nie dotyczy nowo przybyłych osób uchodźczych.
Przez cały 2025 rok urzędnicy i ustawodawcy systematycznie zawężali krąg osób, którym przysługiwała bezpośrednia pomoc, a nie tylko możliwość legalnego pobytu i podejmowania pracy w Polsce. W wersji ustawy, która miała wejść w życie na początku 2026 roku, wykluczono możliwość wynajmu dostępnego cenowo mieszkania (partycypacji w kosztach OZZ), uzyskania świadczeń na wychowanie dziecka oraz korzystania z bezpłatnej opieki medycznej lub zakupu leków po preferencyjnych cenach – m.in. dla opiekunów i opiekunek osób z niepełnosprawnościami, matek i ojców wielodzietnych, dzieci osób z niepełnosprawnościami, osób o niestabilnym zatrudnieniu, a także dzieci pochodzących z rodzin utrzymywanych przez innego członka rodziny niż ich formalny opiekun.
W 2026 roku spodziewamy się:
Przyjęcia przepisów wygaszających rozwiązania specustawy ukraińskiej. Zmiany te niestety mają na celu ograniczenie wsparcia dla osób uchodźczych oraz wyznaczenie 4 marca 2027 roku jako ostatniego dnia funkcjonowania instytucji ochrony czasowej udzielonej w Polsce ofiarom rosyjskiej agresji.
Uchwalenia nowej ustawy o obywatelstwie, która najprawdopodobniej wydłuży wymagany okres legalnego pobytu w Polsce niezbędny do jego uzyskania.
Prezentacji pierwszej polskiej strategii integracyjnej, która określi minimum wsparcia, jakie państwo powinno zapewnić, aby osoby przybywające do Polski mogły lepiej poznać polskie prawo, zwyczaje i tradycje, a także przedstawi jasną definicję pojęcia „dobrze zintegrowanego obywatela”.
